Rond half zes 's ochtends hangen de goudvissen met hun bek net boven het wateroppervlak, alsof ze naar lucht happen — en dat is precies wat ze doen. Na een paar tropische dagen achter elkaar is dit de scène die vijverbezitters in heel Nederland en België deze zomer al zijn tegengekomen: vissen die naar de rand zwemmen, trager bewegen, of juist wild aan de oppervlakte klotsen zodra de zon opkomt. Het probleem zit niet in de vissen zelf, maar in het water eromheen, dat bij hoge temperaturen simpelweg minder zuurstof kan vasthouden dan de meeste mensen beseffen. Wie geïnteresseerd is in een gezonde vijver, moet dus vooral naar het water kijken, niet naar de vissen.
Waarom een vijver juist nu in de problemen komt
Warm water houdt simpelweg minder zuurstof vast dan koud water, en dat verschil is groter dan de meeste vijverbezitters verwachten. Bij twintig graden lost water nog een redelijke hoeveelheid zuurstof op, maar boven de vierentwintig graden daalt die hoeveelheid merkbaar, en boven de achtentwintig graden wordt de situatie voor de meeste siervissen — goudvis, shubunkin, kleine koi — ronduit kritiek. Daar komt bij dat algen en waterplanten 's nachts geen zuurstof produceren maar juist verbruiken, precies zoals de vissen dat doen, waardoor het zuurstofgehalte in de vroege ochtend altijd het laagst is. Op een hete, windstille avond met veel algengroei kan dat betekenen dat een vijver tegen zonsopgang nog maar een fractie van de zuurstof bevat die er 's middags nog in zat. Voeg daar een dikke laag drijfbladeren aan toe, of een vijver die al weken niet is bijgevuld, en het beeld is compleet: stilstaand, opgewarmd water waarin zowel vissen als het biologische filter naar lucht happen. Volgens de KNMI-definitie spreken we pas van een officiële hittegolf na vijf dagen boven de vijfentwintig graden waarvan drie boven de dertig, maar vijvers beginnen al veel eerder te kampen — vaak al na twee of drie warme dagen op rij, zeker als het 's nachts niet goed afkoelt.
Vijverwater van zesentwintig graden houdt merkbaar minder zuurstof vast dan water van achttien graden — ook al ziet het er vanaf de kant precies hetzelfde uit.
Zuurstof erin krijgen zonder dure apparatuur
Beweging aan het wateroppervlak is de snelste manier om extra zuurstof in een vijver te krijgen, en dat hoeft geen ingewikkelde installatie te zijn. Een simpele fontein, een waterval over een filterbak, of een luchtpomp met een steen op de bodem doet al veel: elke keer dat water in aanraking komt met lucht, neemt het daar een beetje zuurstof van op. Merken als Ubbink en Oase verkopen zonne-energie-beluchters vanaf ongeveer vijfendertig euro, en die werken precies op het moment dat je ze het hardst nodig hebt — overdag, als de zon schijnt en het water opwarmt. Beter is die beluchter dan ook 's nachts te laten doorlopen op een klein accupakket, want juist tussen vier en zes uur 's ochtends zakt de zuurstof het diepst weg. Vermijd wel dat je in paniek in één keer een groot deel van het water ververst met koud kraanwater, want het temperatuurverschil en de chloor daarin zijn voor vissen die al gestrest zijn een tweede klap. Ververs liever tien tot vijftien procent van het volume per dag, verspreid over een paar dagen, en laat het nieuwe water eerst een nacht rusten in een gieter of vat zodat chloor kan vervliegen.
Algen de baas blijven zonder de vijver leeg te gooien
Groen water en draadalgen zijn twee verschillende problemen die om andere oplossingen vragen. Zwevend groen water komt van microscopisch kleine algen die op overtollige voedingsstoffen afkomen — vaak visvoer dat niet wordt opgegeten of blaadjes die wegrotten op de bodem — en daar helpt een UV-C helderheidsfilter goed tegen, met prijzen vanaf ongeveer negentig euro voor een kleine vijver tot boven de honderdtachtig euro voor een grotere. Draadalgen daarentegen, die lange groene slierten die zich om planten en pompen wikkelen, reageren beter op gerstestro of op simpelweg met de hand verwijderen, want UV-C-filters pakken ze nauwelijks aan. Wat níet slim is tijdens een hittegolf: een algendoder in één keer door de hele vijver gooien. Dat lijkt een snelle oplossing, maar dode algen worden door bacteriën afgebroken, en dat afbraakproces verbruikt nog meer zuurstof — precies het moment waarop een vijver al op de rand balanceert. Veel vijverbezitters ontdekken deze valkuil pas als de vissen de ochtend na een algenbehandeling juist slechter voor de dag komen, niet beter.
Wat helpt tegen welk soort algen
- Groen, troebel water: UV-C helderheidsfilter of tijdelijke schaduw over een deel van het oppervlak
- Draadalgen tussen planten: met de hand verwijderen of een handvol gerstestro in een net
- Te veel voedingsstoffen: minder voeren en dode bladeren dagelijks wegscheppen — dit is vaak de eigenlijke oorzaak, niet de algen zelf
- Chemische algenmiddelen: liever niet tijdens een hittegolf, en zeker niet in één keer over de hele vijver
Voeren en verversen: de fouten die het net erger maken
Vissen eten bij hogere temperaturen sneller, en toch is minder voeren tijdens hitte vaak de juiste keuze. Vertering kost zuurstof, en in een vijver waar het zuurstofgehalte al onder druk staat, is elke extra vraag ongewenst. Niet nodig is de gebruikelijke portie 's ochtends vroeg te geven, juist op het moment dat het zuurstofgehalte toch al op zijn laagst is; verschuif de voeding liever naar de late namiddag, en sla gerust een dag over zodra de temperatuur boven de achtentwintig graden uitkomt. Overvoeren heeft nog een tweede effect, want restjes voer die zinken en wegrotten voeden precies de algen die je probeert te vermijden.
- Voer 's avonds laat in plaats van 's ochtends vroeg
- Sla een voerbeurt over bij temperaturen boven de 28 graden
- Ververs nooit meer dan 10 tot 15 procent van het water in één keer, want vissen hebben tijd nodig om aan een nieuwe temperatuur te wennen
- Schep drijvende blaadjes en voerresten dagelijks weg, ook als het maar een handjevol is
Als de vissen al naar lucht happen: eerste hulp
Zodra vissen zich verzamelen bij de fontein of inlaat en duidelijk naar de oppervlakte happen, is voorzichtig ingrijpen belangrijker dan wachten tot het vanzelf overgaat. Zet elke vorm van beluchting die je hebt meteen aan, ook midden in de nacht, en voeg zo nodig een extra luchtpomp met een steen toe die je voor een paar tientjes bij een tuincentrum of aquariumzaak koopt. Voer die dag niet, schaduw een deel van de vijver af met een parasol of schaduwdoek zodat niet het hele wateroppervlak in de volle zon ligt, en controleer of er geen dode bladeren of algen liggen te rotten die extra zuurstof opslokken. Bij grote vijvers met veel vis, of wanneer meerdere dieren binnen een paar uur sterven, is contact met een gespecialiseerde vijverwinkel of dierenarts geen overdreven stap maar een logische volgende — zij kunnen ook water laten testen op ammoniak, dat bij hitte en overbevolking sneller uit balans raakt dan de meeste mensen denken.
Zet 's avonds tijdens warme dagen een simpele vuistregel aan: kijk rond zonsondergang naar het wateroppervlak, en als vissen dan al dicht tegen de rand hangen, is de kans groot dat het er tegen vier uur 's ochtends nog spannender uitziet. Een extra luchtsteen van vijftien euro is op dat moment goedkoper dan een vijver vol dode vis, en zodra de hittegolf is beëindigd, kan de vijver zonder extra ingrepen weer op zijn gewone ritme terug.